دکتر بیژن فروغ

در اثر  آسیب مثل پیچ خوردن مچ پا یا آسیب زانو التهاب بوجود می آید. التهاب منجر به درد و ورم  می شود. جریان خون به محل زیاد می شود نهایتا التهاب در صورت عدم کنترل مناسب باعث آسیب سلولی می شود. ورم در صورت باقی ماندن باعث رسوب پروتئین شده که درمان ورم را سخت تر می کند بنابر این باید  التهاب را کنترل کنیم. اقداماتی که انجام می دهیم شامل موارد زیر است.

بی حرکتی: عضو مبتلا را در دوره التهاب حاد بی حرکت می  کنیم. باید این زمان حداقل زمان مورد نیاز باشد. و هرچه زودتر وقتی التهاب کاهش یافت حرکت را شروع کنیم.

استراحت : استراحت سبب کاهش التهاب، تورم و درد می شود. عضو مبتلا استراحت می دهیم اما سعی می کنیم بقیه بدن حرکت داشه باشد زیرا خود بی حرکتی باعث ایجاد عوارض می شود

 یخ درمانی : ▪ سبب کاهش تورم می گردد و در آسیب حاد کاربرد دارد اما  بعد از 48-72 ساعت که از مرحله حاد التاب گذشت از گرما استفاده می کنیم یخ را خورد کرده درون کیسه می ریزیم کیسه حاوی یخ را در حوله قرار دهید و حوله را روی محل می گزاریم.. یخ درمانی  ۲۰ دقیقه صورت گیرد. یخ نباید روی عصب قرار گیرد و در صورت افزایش درد یا ایجاد بی حسی و گزگز بلافاصله آنرا قطع کرد. می توان از ماساژ یخ به مدت 5 دقیقه استفاده کرد

 فشار موضعی به زانو توسط بانداژ محل : بانداژ سبب کاهش تورم و تسریع بهبودی می شود. در حالت حاد باند کشی باید هر دو ساعت باز شده و با دو سوم تا سه چهارم کشش باند مجددا بسته شود. در صورت ایجاد درد، بدتر شدن درد یا گزگز باید باز شده و شل تر بسته شود

  بالا نگه داشتن عضو :

 با کاهش جریان خوم و افزایش خروج مواد التهابی و مایع  سبب کاهش تورم و التهاب می گردد.

  استفاده از داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی مثل بروفن، ناپروکسن، ملوکسیکام(موبیک)، ایندومتاسین:

 این داروها در مقادیر کمتر سبب کاهش درد می شوند.  در مقادیر بالاتر سبب کاهش التهاب هم می شوند.  این داروها نباید در صورت وجود سابقه خونریزی معده استفاده شوند. این داروها در صورت وجود مشکل گوارشی قلبی، بیماریهای خونریزی دهنده و کاهش پلاکت نیز باید با نظر پزشک مصرف شوند.

ساختمان زانو پیچیده است و تنها یک مفصل لولایی نمی باشد. علاوه بر باز و بسته شدن زانو دارای حرکات ظریف دیگری است. متاسفانه  افراد نا آشنا تمام دردهای زانو را به آرتروز  نسبت می دهند و بیمار را از درمان درد زانو ناامید می کنند. متخصصین طب فیزیکی آشنایی کاملی با آناتومی حرکات و بیومکانیک زانو دارند و به درمان بیماران بر اساس این دانش می پردازند. در اینجا به برخی از مشکلات زانو در چند پست می پردازیم.

  سه استخوان در تشکیل مفصل زانو شرکت دارند. در بالا استخوان ران ۱و در پائین استخوان درشت نی۲ و در جلو استخوان کشکک ۳در تشکیل مفصل زانو شرکت می کنند.استخوان نازک نی در تشکیل  خود مفصل زانو شرکت ندارد اما در مجاورت بخش خارجی مفصل زانو قرار دارد. گاهی مشکل در مفصل درشت نی و نازک نی باعث ایجاد درد زانو می شود. که درد قسمت پایینی و خارجی زانو را ایجاد می کند این حالت بخصوص در مشکلات پا که باعث فشار نامتقارن به زانو وارد می کند دیده می شود.

 رباطها: باندهای فیبری هستند که دو استخوان را بهم متصل می کنند. زانو ۴ رباط مهم دارد که این ۴ رباط استخوان ران را به استخوان درشت نی محکم متصل می کنند و مفصل زانو را پایدار می کنند.  دو رباط در داخل مفصل قرار دارند که پوم به شکل صلیب می باشند رباطهای صلیبی نام گرفته اند شماره ۴ در شکل . رباطهای صلیبی قدامی و خلفی سبب پایداری مفصل زانو در حرکات به سمت جلو و عقب و نیز پایداری مفصل زانو در برابر حرکات چرخشی اعمال شده به زانو می شوند اختلال در آنها باعث می شود دو استخوان زانو به جلو و عقب برود یا  بر روی هم بچرخد. رباطهای جانبی داخلی و خارجی(شماره ۵) که در طرفین زانو قرار دارند هم سبب پایداری مفصل زانو در برابر نیروهای به سمت خارج و داخل زانو می شوند.

 تاندونها: تاندونها  بافتهای سفتی می باشند که عضلات را به استخوان اتصال می دهند. تاندون عضله چهار سر رانی ( کوادریسپس ) در بالای مفصل زانو به استخوان کشکک اتصال می یابد و ادامه آن در پائین کشکک به استخوان درشت نی یا تیبیا وصل می شود. عمل عضله چهار سر رانی باز کردن زانو می باشد.

  غضروف مفصلی بر روی استخوانها قرار دارد(شماره ۷) و در بین آنها مینیسکها قرار دارند(شماره ۶). برخی به اشتباه فکر می کنند مینیسکها غضروف مفصل می باشند.

بورسها :بورس یک کیسه کوچک است که به طور طبیعی در بدن وجود دارد حاوی مایع است که سبب تسهیل حرکات می شوند. بورسها ممکن است بین دو عضله یا بین رباط یا استخوان قرار داشته باشند. فشار بر آنها باعث تورم و درد می شود. مثلا درد زیر کشکک می تواند به علت التهاب بورس اسن ناحیه باشد. زانو بورسهای متعددی  دارد که عبارتند از :  بورس زیر عضله چهارسر ، بورس کشکک ( جلوی کشکک و زیر پوست ) و بورس زیر کشکک و بورس غازی ( Anserine)  که در سمت داخل زانو حدود چهار انگشت زیر مفصل زانو قرار دارد.

قسمتهای دیگری  نیز در زانو وجود دارد که می توانند منجر به درد زانو شوند. مثلا بافت چربی زیر کشکک که باعث دردهای زیر کشکک می شود.

تجویز ورزش درست مثل دارو می باشد. باید نوع ورزش، شدت آن، مدت آن فواصل انجام ورزش و زمان مراجعه بیمار برای ارزیابی بعدی مشخص باشد. برخی تمرینها در یک بیماری درمان می باشند اما در نوع دیگر بیماریها ممکن است ممنوع باشند.

یکی ازمهمترین مسایل در تحویز ورزش این است که باید به نحوی باشد که بیمار آنرا انجام دهد مثلا اگر به بیمار بگوییم هزار بار در روز ورزش تقویت عضله چهار سر را انجام بدهد، بجز عوارضی که برای بیمار ممکن است ایجاد شود، بیمار عملا انجام این کار را غیر عملی می بیند و از انجام آن خودداری می کند.

بنابراین برنامه تمرین درمانی باید منحصر به بیمار باشد و برای بیماری خاص طراحی شده باشد. دادن یک جزوه کلی به بیماران برای انجام ورزش در مجامع تخصصی پذیرفته نیست. این بروشورها به شرطی قابل قبول می باشند که هر کدام از ورزشها به بیمار توضیح داده شده و از بیمار امتحان بعمل اید که تمرین را درست انجام می دهد.  متاسفانه حتی ورزشهای مضر برای افراد سالم از طریق رسانه های عمومی تبلیغ می شوند.

انجام ورزش نیز ظرایف خاص خود را دارد مثلا اگر با دستگاه تقویت عضله چهار سر کار می کنیم انجام آهسته این ورزش فشار بیشتری بر زانو وارد می سازد.

ورزنه زدن از پشت ساق برای افرادی که آسیب رباط صلیبی خلفی PCL دارند ممنوع است.

در آسیب رباط صلیبی قدامی ACL  در ورزش با وزنه زاویه پا باید بین 60-90 درجه باشد.  این نکته بخصوص پس از عمل جراحی مهم است.  

اما در افرادی که سایدگی پشت کشکک دارند انجام ورزش تقویت ماهیچه در 45-90 درجه درد بیمار را بدتر می کند.

در استفاده از دوچرخه زین باید بلند باشد به حدی که وقتی پا روی پدال است زانو مستقیم  یعنی در ۱۸۰ درجه و کف پا کاملا روی پدال   قرار گیرد بالا بودن بیش از حد زین نیز باعث درد در جلو زانو قرار می گیرد.

انجام حرکات ایزومتریک زانو یعنی انقباض زانئ در حالی که زانو در حالت کاملا مستقیم است دردهای نرمی پشت غضروف کشکک را بدتر می کند.

آسیب مینیسک زانو شایع است. یکی از شایعترین مکانیسمهای آن چرخیدن روی زانو درحالی است

که پا روی زمین قرار دارد.    در آسیب مینیسک زانو زانو بطور دیررس ورم می کند. یعنی در زمان آسیب متورم نمی شود بلکه به تدریج در طی بیست و چهار ساعت ورم آن زیادتر می شود. اگرزانو بلافاصله بعد از آسیب ورم کند در اثر خونریزی داخل زانو بعلت پارگی رباط صلیبی است. اگر زانو قفل شود نشانه پارگی شدید مینیسک است. در مرحله حاد باید با استفاده از سرما یا ماساژ یخ از بدتر شدن تورم زانو جلوگیری کرد. در این مرحله نباید با زانو راه رفت و از داروهای ضد التهاب استفاده نمود. استفاده از زانوبند کشی و بالا گذاشتن زانو به کاهش ورم کمک می کند. بهترین روش تشخیص پارگی مینیسک زانو با ام ار آی است. در موارد خفیف تر برنامه توانبخشی و استراحت نسبی بمدت 3-6 هفته توصیه می شود بعد از آن در صورتی که علایم شدید و آزار دهنده باشد یا عملکرد بیمار مختل باشد یا بصورت مکرر دچار حملات درد زانو و تورم زانو شود با آرتروسکوپی عمل می شود. در ورزشکاران حرفه ای آرتروسکوپی زانو سریعتر انجام می شود.

زانو

مینیسکها مثل واشر بین  استخوانهای ران و ساق می باشند. وظیفه آنها افزایش سطح دو استخوان می باشد. افزایش سطح باعث می شود فشار وارد شده به این استخوانها در سطح بیشتری وارد شود بنابراین از فشار وارد بر غضروف روی استخوانها کمتر می شود. مینیسکها سطح تماس را دو برابر می کنند. قبلا فکر می کردند که مینیسکها اهمیت ندارند و آنها را بر می داشتند. برداشتن مینیسکها باعث آرتروز زودرس در این بیماران می شد.

زانو

 مینیسکها بافتهای سفتی در داخل زانو بین استخوان ران و ساق می باشند. در هر زانو دو مینیسک وجود دارد. مینیسکها  از بالا به شکل حلقوی می باشند. از مقابل مینیسکها به شکل گوه ای می باشند. مینیسکها مثل واشر بین دو غضروف زانو می باشند.مینیسکها کمی حرکت دارند.

زانو

اخيرا ثابت شده مصرف اكثر غضروف ساز هااثري ندارد. برخي از آنها باعث افزايش قند در ديابتي ها مي شوند. بهتر است بحای استفاده از این داروهای پرهزینه از ورزش استفاده نمود.

زانو

آیا آرتروز قابل درمان است.

اگرچه اقداماتی در زمینه پیوند غضروف و... در حال انجام است اما در حال حاضر اقدامات توانبخشی موجود  و انجام ورزش درمان اصلی آرتروز و پیشگیری از تشدید آن است.

اما این گفته که آرتروز قابل درمان نیست مفهومی کاملا غلط است.

آیا استراحت و پیاده روی آرتروز را بدتر می کند؟

در مراحل حاد بر روی استراحت نسبی تاکید میشود اما هرچه سریعتر تحرک مفصل باید شروع شود چون بیحرکتی مفصل باعث اختلال تغذیه غضروف و از بین رفتن آن می شود. بعلاوه درمان آرتروز برای بازگشت فرد به تحرک روزانه و زندگی عادی است.

آیا درد آرتروز خوب می شود.

مثلا در بیماران درد زانو تمامی درد مربوط به آرتروز نیست و علل مختلفی باعث درد میشود که کاملا قابل درمان می باشند.

آیا مکملها به مفصل سازی کمک میکنند:

داروهای زیادی در بازار وجود دارند اما اثر هیچکدام ثابت نشده است.